కాకతీయులకు ముందు తెలంగాణ: నందికందిలో ఒక సాయంత్రం

“హైదరాబాద్‌కు ముందు హైదరాబాద్” కథలో మరో ప్రయాణం

తెలంగాణ చరిత్ర గురించి ఎవరినైనా అడగండి. చాలామంది కాకతీయుల దగ్గరే మొదలుపెడతారు. వరంగల్, రుద్రమదేవి, వేయి స్తంభాల గుడి – ఇవన్నీ మనకు బాగా తెలిసిన పేర్లు. కాకతీయులు మనకు గొప్ప చరిత్రను మిగిల్చారు. అందులో సందేహం లేదు.

కానీ కాకతీయులకు ముందు ఏం జరిగింది?

నిజం చెప్పాలంటే, కొంతకాలం క్రితం వరకూ నాకూ ఆ కాలం గురించి పెద్దగా తెలియదు. తెలంగాణకు పాత చరిత్ర లేదని కాదు. ఉన్న చరిత్ర గురించి మనం పెద్దగా మాట్లాడుకోం, అంతే. మనం రోజూ దాటిపోయే ఊళ్లలో, గుళ్లలో, రాళ్ల మీద వెయ్యేళ్ల నాటి కథలు ఉంటాయి. కళ్ల ముందు కనిపించినా, అవి ఏమిటో మనకు తెలియదు.

హైదరాబాద్‌కు ముందు హైదరాబాద్ రాస్తున్నప్పుడు, మనకు తెలిసిన ఊళ్ల పాత పేర్ల కోసం వెతకడం మొదలుపెట్టాను. ఒక శాసనంలో తెల్లాపూర్ పేరు కనిపించింది. వేలిమెలకు సంబంధించిన పాత పేర్లు దొరికాయి. ఇప్పటి పటాన్‌చెరువును అప్పట్లో పొత్తలకెరె అని పిలిచేవారని తెలిసింది. పశ్చిమ చాళుక్య రాజు రెండో జయసింహుడు ఒకానొక సమయంలో అక్కడ శిబిరం వేసి, కొలువు తీర్చాడని కూడా తెలిసింది. ఆ విషయం నన్ను చాలా ఆలోచింపజేసింది. చరిత్ర పుస్తకాల్లో చదివే ఒక రాజు, మా ఇంటికి దగ్గరలోనే ఉండేవాడు!

అప్పటి నుంచి, చదివినకొద్దీ కొత్త చోట్లకు వెళ్లాలనిపిస్తోంది. తెలంగాణలో పెద్దగా పేరు వినిపించని ఊళ్లలో కూడా ఆశ్చర్యపరిచే చరిత్ర దాగి ఉందనిపిస్తోంది.

నిన్న సాయంత్రం అలాంటి ఒక చోటికి వెళ్లాను. సంగారెడ్డి దగ్గరున్న నందికందికి.

అక్కడ రామలింగేశ్వర స్వామి గుడి ఉంది. అది పశ్చిమ చాళుక్యుల కాలం నాటిదని ముందే చదివాను. కానీ చదవడం వేరు, కళ్లారా చూడటం వేరు. గర్భగుడి అడుగు భాగం మామూలు గుళ్లలా చతురస్రంగా లేదు. గోడలు ఎన్నో మూలల్లో తిరుగుతూ, నక్షత్రం ఆకారంలో ఉంటాయి. గుడి చుట్టూ నడుస్తుంటే, ఒక్కో వైపు నుంచి ఒక్కోలా కనిపిస్తుంది.

గోపురం నిర్మాణంలో భూమిజ శైలి లక్షణాలు ఉన్నాయి: చతురస్రాన్ని దాని కేంద్రం చుట్టూ తిప్పిన నిర్మాణం, ప్రతి వైపూ పైకి ఎక్కుతూ వరుసలుగా చిన్న చిన్న శిఖరాలు. ఈ శైలి పదో శతాబ్దంలో మధ్య భారతంలోని మాళవలో, పరమారుల పాలనలో రూపుదిద్దుకుని, ఆ తర్వాత దక్షిణానికి దక్కనులోకి వచ్చింది. ఇక్కడ ఒక్క క్షణం ఆగి ఆలోచించాలి. రెండో జయసింహుడు తన పాలన అంతా ఎదుర్కొన్న శత్రువుల్లో పరమార రాజు భోజుడు ఒకడు. ఆ సరిహద్దు మీదుగా సైన్యాలు అటూ ఇటూ వెళ్లాయి. గుడి ఎలా కట్టాలన్న ఆలోచనలు కూడా అలాగే వెళ్లినట్టున్నాయి.

నక్షత్రాకార గుళ్లు అనగానే మనకు హోయసలుల ఆలయాలు గుర్తొస్తాయి. కానీ నందికంది గుడి వాటికంటే ముందు కాలపు చాళుక్య నిర్మాణ సంప్రదాయానికి చెందింది. అయితే, ఇప్పుడు కనిపిస్తున్న గుడిని కచ్చితంగా ఏ సంవత్సరంలో కట్టారో ఇంకా తేలలేదు. ఈ చిన్న ఊరిలో గుడికి ఇలాంటి ఆకారం ఎందుకు ఎంచుకున్నారు? ఈ పని చేసిన శిల్పులు ఇంకెక్కడెక్కడ పని చేసి ఉంటారు? ఇలా ఆలోచిస్తూ గుడి చుట్టూ తిరిగాను.

అప్పుడే బయట ఒక శాసన స్తంభం కనిపించింది.

దాని నాలుగు వైపులా శాసనాలు ఉన్నాయి. అవి చదవడం నాకు రాదు. కానీ నేను ఫొటో తీసిన వైపు, కింద భాగంలో ఒక చిన్న శిల్పం ఉంది. అందులో ఒక వ్యక్తి మరొకరి పాదాలు కడుగుతున్నట్టు కనిపిస్తోంది. వెయ్యేళ్లు నిలిచే రాయి మీద ఈ దృశ్యాన్ని ఎందుకు చెక్కారు?

ఇంటికి వచ్చాక ఆ శాసనం గురించి వెతికాను. అప్పుడు ఒక పేరు ఎదురైంది. పంప పెర్మాడి. కొన్ని శాసనాల్లో ఈ పేరు పంప పెర్మనాడి అని కూడా ఉంది. క్రీ.శ. 1014 నాటి నందికంది శాసనంలో ఆయన పేరు ఉంది. ఆయన పశ్చిమ చాళుక్యుల కింద పనిచేసిన మహామండలేశ్వరుడు. అంటే ఒక పెద్ద ప్రాంతాన్ని పాలించే, శక్తిమంతమైన స్థానిక పాలకుడు. ఐదో విక్రమాదిత్యుడి పాలనలో ఆయన వఖన దేవుడు అనే మతగురువు పాదాలు కడిగి, నామేశ్వరుడి పూజల కోసం దానం చేశాడని శాసనం చెబుతోంది. (ఆ గురువు పేరు చదవడంలో కొంత సందేహం ఉంది.) అదే శాసనంలో కిరియకంది అనే పేరు కూడా ఉంది. అది నందికందికి పాత పేరు. అక్కడి సన్యాసులకు, విద్యార్థులకు – యాభై మందికి – భోజనం పెట్టేందుకు కూడా ఏర్పాట్లు చేశారని శాసనంలో ఉంది.

అంటే నేను చూసిన చిన్న శిల్పం, శాసనంలో చెప్పిన దాన కార్యక్రమాన్నే చూపిస్తూ ఉండొచ్చు.

ఆ గురువు పేరు నేను ఊహించినదానికంటే దూరం ప్రయాణించింది. చాలా దక్షిణాన, కర్ణాటక సరిహద్దున ఉన్న కోసిగిలో దొరికిన 1062 నాటి శాసనంలో, కంది వక్కనదేవుడి శిష్యుడి శిష్యుడిగా జ్ఞానశక్తి పండితుడి పేరు ఉంది. నందికందిలో పాదాలు కడిగించుకున్న గురువు ఈయనే అయితే, యాభై ఏళ్ల తర్వాత ఆయన శిష్యులు ఆయన పేరును దక్కను అంతటా తీసుకెళ్తున్నారన్నమాట. నేను నిలబడిన ఈ చిన్న ఊరు ఒకప్పుడు, చాలా దూరంలో ఉన్నవాళ్లు కూడా గుర్తుంచుకున్న ఒక గురువుకు నిలయం.

చాళుక్య రాజుల పేర్లు చరిత్ర పుస్తకాల్లో దొరుకుతాయి. పంప పెర్మనాడి పేరు మాత్రం అంతగా కనిపించదు. కానీ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల శాసనాలు వెతికితే, ఆయన పేరు మళ్లీ మళ్లీ కనిపించింది.

1024 నాటి ఖాదరాబాద్ శాసనం ఆయన గురించి చెబుతుంది. 1026 నాటి ముబారక్‌పూర్ శాసనం ఇంకా ఆసక్తికరమైన విషయం చెబుతోంది. పంప పెర్మనాడి ఒక జైన బసదికి భూమిని దానం చేశాడు. దానం చేసే ముందు రామచంద్ర సిద్ధాంత భట్టారకుడు అనే జైన గురువు పాదాలు కడిగాడని అందులో ఉంది.

1048 నాటి మరో శాసనం ప్రకారం, పంప పాలిస్తున్న ప్రాంతంలోనే ఒక జైన బసదికి దానం జరిగింది. 1050 ప్రాంతంలో నాగులపల్లి దగ్గర (ఇది మా ఇంటికి చాలా దగ్గర), ఆయన ఆదేశాలతో ఒక అధికారి శైవ ఆలయానికి చెందిన సోమేశ్వర పండితుడికి దానం చేశాడని మరో శాసనం చెబుతోంది.

ఇవన్నీ చూస్తుంటే, పంప ఒక ఊరికి పరిమితమైన వ్యక్తి కాదని అర్థమవుతుంది. చాలా ప్రాంతాలపై ఆయనకు అధికారం ఉండేది. కొన్ని చోట్ల స్వయంగా దానం చేశాడు. మరికొన్ని చోట్ల ఆయన కింద పనిచేసేవాళ్లు దానాలు చేశారు. జైన, శైవ – రెండు సంప్రదాయాల శాసనాల్లోనూ ఆయన పేరు కనిపిస్తోంది.

ఆయన గురించి ఒక చిత్రం ఏర్పడటం మొదలవుతుంది. శాసనాలు ఆయన ప్రాంతాన్ని కసవుల-70 అని పిలుస్తాయి. సాధారణంగా డెబ్భై ఊళ్ల ప్రాంతంగా చదివే ఈ విభాగం పాత మెదక్ సీమలోది. దేవనూరులో దొరికిన దెబ్బతిన్న శాసనం ఆయనకు బిరుదుల వరుస ఇచ్చింది: మండలిక చూడామణి, వీర శిఖామణి, రణ విజయ కారణుడు. వేల్తూరులో దొరికిన మరో శాసనం ఆయన భార్య జక్కలదేవి పేరు చెబుతుంది. నాగులపల్లి దానం కూడా చిన్నది కాదు. సోమేశ్వర పండితుడు ఇచ్చిన విద్యకు గురుదక్షిణగా 150 మర్తరుల భూమి, నూట ఇరవై ఇద్దరు పండితులకు మరో నాలుగు వందల మర్తరులు, సాక్షులుగా నూట యాభై మంది గ్రామ పెద్దలు. నాగులపల్లి శాసనం చూపిస్తున్నది ఒక ప్రాంతీయ పాలనా వ్యవస్థ ఒక పాఠశాలకు చేస్తున్న ఖర్చు.

1069 నాటి మరో శాసనంలోనూ ఇదే పేరు ఉంది. ఇవన్నీ ఒకే వ్యక్తికి సంబంధించినవైతే, ఆయన యాభై ఏళ్లకు పైగా, పలువురు చాళుక్య రాజుల కాలంలో అధికారంలో ఉన్నట్టే. అయితే ఈ పేరుతో ఒకరికంటే ఎక్కువ మంది ఉండి ఉండొచ్చని శాసన పరిశోధకులు కూడా అంటున్నారు. కాబట్టి ఇప్పుడే వీటన్నిటినీ ఒకరి జీవిత కథగా కలపలేం. అయినా, పంప పెర్మనాడి గురించి ఒక రూపం మనసులో ఏర్పడుతోంది. రాజు కాకపోయినా, ఒక ప్రాంతం ఎలా నడవాలో నిర్ణయించే స్థాయిలో ఉన్న వ్యక్తి. గుళ్లకు, గురువులకు, విద్యార్థులకు భూములు, ఆదాయం సమకూర్చిన వ్యక్తి.

అప్పుడు ఎదురుగా ఉన్న రామలింగేశ్వర గుడిని మరోసారి చూశాను. ఈ గుడిని కట్టించడంలో ఆయన పాత్ర ఉందా? లేక అప్పటికే ఉన్న గుడికి దానాలు మాత్రమే చేశాడా?

1014 నాటి శాసనం ప్రకారం, అప్పటికే నందికందిలో శైవ పూజలు జరుగుతున్నాయి. కానీ ఇప్పుడు మనం చూస్తున్న నక్షత్రాకార గుడి అప్పుడే ఉందని అది చెప్పడం లేదు. తర్వాతి కాలంలో గుడిని విస్తరించి ఉండొచ్చు. లేదా కొత్తగా కట్టి ఉండొచ్చు.

నందికందిలోని మరో శాసనంలో ఆహవమల్ల అనే బిరుదు కనిపిస్తుంది. ఈ బిరుదును రెండో తైలపుడు, మొదటి సోమేశ్వరుడు – ఇద్దరూ వాడారు. ఆ శాసనం మొదటి సోమేశ్వరుడి కాలానిదైతే, అది పదకొండో శతాబ్దం మధ్య కాలానికి చెందినదవుతుంది. పంప, లేదా ఆయన కుటుంబం, ఈ ప్రాంతంలో ప్రభావం చూపిన కాలంతో అది సరిపోతుంది. కానీ ఆ శాసనం దెబ్బతిన్నది. ఒక్క బిరుదు ఆధారంగా గుడి నిర్మాణ కాలాన్ని నిర్ణయించలేం.

ఈ శాసనం గురించి ఆలోచిస్తున్నప్పుడు, గుడి దగ్గర మరో స్తంభం నా దృష్టిని ఆకర్షించింది.

ఇది శివాలయానికి నేరుగా ఎదురుగా లేదు. కొంచెం పక్కన, విడిగా నిలిచి ఉంది. నందికందిలో దొరికిన ఒక దెబ్బతిన్న శాసనంలో జినకంభ అనే పదం ఉంది. జైన సంప్రదాయంలో జినుడు అంటే తీర్థంకరుడు. కాబట్టి ఇది జైనులకు సంబంధించిన స్తంభాన్ని సూచించే పదం. ఇదే ఆ స్తంభం: శివాలయం పక్కనే నిలిచిన జైన స్తంభం. ఈ ప్రాంగణంలో జైన బసది కూడా ఉండేదా అన్నది వేరే ప్రశ్న. దానికి శాసనాల్లో ఇంకా జవాబు దొరకలేదు.

నందికందిలో శివాలయం ఉంది. ఇదే ప్రాంతంలో పంప జైన బసదులకు దానాలు చేసిన ఆధారాలూ ఉన్నాయి. శివాలయం పక్కన జైన స్తంభం ఉంది. ఈ కలయిక నందికందికి ఆవల చూడాలనిపించేలా చేసింది.

ఇలాంటిదే మరో ఊరు మనకు దగ్గర్లోనే ఉంది. భువనగిరి వైపు, ఆలేరు దగ్గరున్న కొలనుపాక. కొలనుపాకలో జైన ఆలయం ఉంది. సోమేశ్వర శివాలయం కూడా ఉంది. రెండు సంప్రదాయాలకూ ఆ ఊరితో చాలా పాత సంబంధం ఉంది. 1125 నాటి అక్కడి ఒక శాసనం, జైన దేవత అంబికకు చేసిన దానం గురించి చెబుతోంది. ఆ శాసనంలో స్వామిదేవుడు అనే సేనాధిపతిని పొగుడుతూ ఒక ఆసక్తికరమైన మాట ఉంది. ఆయనకు హరి, హర, జిన, బుద్ధుల పట్ల భక్తి ఉందని రాశారు. అంటే విష్ణువు, శివుడు, జైన తీర్థంకరుడు, బుద్ధుడు.

ఈ ఒక్క వాక్యం నన్ను చాలా ఆలోచింపజేసింది. వేర్వేరు మతాల పేర్లు ఒకే శాసనంలో, ఒక ప్రముఖ వ్యక్తిని పొగిడే మాటల్లో రావడం చిన్న విషయం కాదు.

కొలనుపాక ఒక్కటే కాదు. ఇప్పటి కర్ణాటకలోని కురహట్టి అనే చోట 980 నాటి శాసనం ఉంది. అక్కడ ఒక స్థానిక నాయకుడు శివాలయంతో పాటు జైన ప్రార్థనా మందిరాన్ని కూడా కట్టించాడని అది చెబుతోంది. అంటే అప్పట్లో అందరూ ఎప్పుడూ కలిసిమెలిసి ఉన్నారని కాదు. మతాల మధ్య వాదనలు, పోటీ, గొడవలు అప్పుడూ ఉన్నాయి. కానీ ఒక సంప్రదాయాన్ని ఆదరించాలంటే మరో సంప్రదాయాన్ని తప్పనిసరిగా అణచివేయాల్సిన అవసరం లేదని ఈ శాసనాలు చూపిస్తున్నాయి.

ఈ రోజుల్లో మనం పాత గుళ్లను, మతాలను కూడా ఇప్పటి గొడవల కోణంలోనే చూస్తుంటాం. కానీ నందికంది, కొలనుపాక లాంటి చోట్లు మరో కోణాన్ని చూపిస్తున్నాయి. ఒకే పాలకుడి పరిధిలో శైవ ఆలయాలకూ, జైన బసదులకూ దానాలు జరిగాయి. ఒకే ఊరిలో వేర్వేరు సంప్రదాయాలు పక్కపక్కనే కొనసాగాయి. ఒక సేనాధిపతిని నాలుగు సంప్రదాయాల పట్ల గౌరవం ఉన్న వ్యక్తిగా కీర్తించారు. అది పూర్తిగా ప్రశాంతమైన కాలం కాకపోవచ్చు. కానీ మనం ఊహించుకునేదానికంటే ఆ సమాజం చాలా భిన్నంగా ఉండేదని, ఎన్నో సంప్రదాయాలకు చోటిచ్చేదని అనిపిస్తోంది.

ఇక్కడ ఇంకో చిన్న విషయం నాకు నచ్చింది. ఇది శివాలయం. కానీ స్తంభాల మీద విష్ణువు అవతారాలైన వరాహ, నరసింహ రూపాలు కూడా ఉన్నాయి. కొన్ని అడుగుల దూరంలో జైన స్తంభం ఉంది. ఒకే చోట మూడు సంప్రదాయాలు. ఇది వింత అని ఎవరూ అనుకున్న ఆనవాళ్లు లేవు.

నేను నందికందికి వెళ్లింది ఒక పాత గుడిని చూడటానికి. కానీ తిరిగి వచ్చేటప్పుడు నా ఆలోచనలు ఆ గుడి చుట్టూ ఉన్న మనుషుల దగ్గరికి వెళ్లాయి. పాలించిన రాజు. దానం చేసిన స్థానిక నాయకుడు. పాదాలు కడిగించుకున్న గురువు. అక్కడ చదువుకున్న విద్యార్థులు. భోజనం చేసిన సన్యాసులు. రాళ్లను నక్షత్రం ఆకారంలో చెక్కిన శిల్పులు. వీళ్లందరూ కలిసి ఆ చోటుకు ఒక చరిత్రను ఇచ్చారు.

నాకు ఇంకా తెలియని విషయాలు చాలా ఉన్నాయి. ఇప్పుడు కనిపిస్తున్న గుడిని ఎవరు కట్టించారో తెలియదు. పంప పెర్మనాడి పేరున్న శాసనాలన్నీ ఒకే వ్యక్తి గురించో కాదో కూడా తెలియదు.

కానీ ఇలాంటి చోట్లకు మనం ఎందుకు వెళ్లాలో, బహుశా ఇదే కారణం. వాటి కథలను ఎవరూ పూర్తిగా రాసి మన చేతిలో పెట్టలేదు. మనమే వెతకాలి.

హైదరాబాద్‌కు ముందు హైదరాబాద్ రాస్తున్నప్పుడు, మనకు తెలిసిన ప్రదేశాల వెనుక మరో పాత ప్రపంచం ఉందని తెలుసుకున్నాను. నందికంది ఆ ప్రపంచంలో మరో భాగాన్ని చూపించింది. తెలంగాణ చరిత్రలో కాకతీయుల పేరు వినిపించడానికి చాలా కాలం ముందే, ఇక్కడ గొప్ప శిల్పులు, బలమైన స్థానిక నాయకులు, మతగురువులు, జైన బసదులు, శివాలయాలు ఉన్నాయి.

మన చుట్టూ ఇంకా ఎన్నో నందికందిలు ఉండొచ్చు. వాటిని వెతుక్కుంటూ వెళ్లాలని ఉంది.

మీరూ చూడాలనుకుంటే, నందికంది మ్యాప్‌లో ఇక్కడ ఉంది.

---

ఆధారాలు: నందికంది, ఖాదరాబాద్, ముబారక్‌పూర్, మంజీరా–హుస్సేనీనగర్, నాగులపల్లి, దేవనూరు, వేల్తూరు, కోసిగి, కోహిర్ శాసనాల వివరాలు Epigraphia Telanganica, Volume Iలో ఉన్నాయి. కొలనుపాక జైన, శైవ ఆలయాల గురించి తెలంగాణ వారసత్వ శాఖ జిల్లా మ్యూజియం పేజీలో సమాచారం ఉంది. 1125 నాటి కొలనుపాక శాసనం అదే శాసన సంకలనంలో ఉంది. 980 నాటి కురహట్టి శాసనం South Indian Inscriptions, Volume XIలో ఉంది. ప్రస్తుత గుడి నిర్మాణ తేదీ ఇంకా కచ్చితంగా తేలలేదు.