వెలిమెల చరిత్ర

నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. తర్వాత, మిగతావాళ్లంతా ఇక్కడ ఎంతకాలంగా ఉన్నారా అని ఆలోచించడం మొదలుపెట్టాను.

వెలిమెల చరిత్ర గురించి వెతకడం మొదలుపెట్టడానికి పెద్ద కారణమేమీ లేదు.

నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. అంతే.

హైదరాబాద్ చుట్టుపక్కల ఊర్ల పాత మ్యాపులు, శాసనాలు, రికార్డుల మీద అప్పటికే అవసరానికి మించిన సమయం పెడుతున్నాను. అలా మొదలుపెడితే, మనకు తెలిసిన పేర్లు వింతగా ప్రవర్తించడం మొదలవుతుంది. పటాన్‌చెరు పొట్టలకెరె అవుతుంది. తెల్లాపూర్ తెలుంగనపురంగా కనిపిస్తుంది. ఈనాటి శివారు కాలనీల్లా కనిపించే చోట్లకు ఒక్కసారిగా కొన్ని వందల ఏళ్ల చరిత్ర తేలుతుంది.

అలా సహజంగానే, ఏదో ఒక దశలో నేను ఇప్పుడు ఉంటున్న ఊరి గురించి కూడా ఆలోచన వచ్చింది.

వెలిమెల.

హైదరాబాద్ తన పశ్చిమ అంచున ఇటీవల మింగేసిన ఎన్నో ఊర్లలో ఒకదాని పేరులా అనిపిస్తుంది. కానీ ఊరి పాత భాగంలోంచి వెళ్తే మాత్రం అది కొత్తదిగా అనిపించదు. పాత గుళ్లు, పాత ఊరి కట్టడి, ఇటీవలి వరకూ మిగిలిన పొలాలు, అపార్ట్‌మెంట్ టవర్లు రాకముందే ఈ చోటు ఇక్కడ ఉందన్న భావన: అన్నీ కనిపిస్తాయి.

అందుకే వెతకడం మొదలుపెట్టాను. ఎందుకు కాకూడదు.

తొలి ఆధారం 900 ఏళ్ల వెనక్కి తీసుకెళుతుంది

భారత పురావస్తు శాఖ ప్రచురించిన Indian Archaeology 1986-87: A Review నివేదికలో “Inscriptions, Elmel, District Medak” అనే చిన్న వివరణ ఉంది.

ఇక్కడ దొరికిన రెండు శాసనాల గురించి అందులో రాశారు.

వాటిలో పాతది చాళుక్య-విక్రమ 44వ సంవత్సరం నాటిది, అంటే క్రీ.శ. 1121. అప్పుడు పశ్చిమ చాళుక్య పాలకుడు ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు రాజ్యం చేస్తున్నాడు. గండదండాధీశ్వర బిరుదు గల ఒక సేనాధిపతి పరాక్రమాన్ని ఆ శాసనం నమోదు చేస్తుంది; అతను లట్టడ-స్థానం నుంచి పాలిస్తున్నాడు, దాన్ని ఒకప్పటి రాష్ట్రకూట రాజధాని లట్టలూర్-పురంగా గుర్తించారు. తర్వాత, త్రిభువనమల్ల గుండేశ్వరుడికి నిత్య పూజల కోసం ఇచ్చిన ఒక దానం గురించి అది ప్రస్తావిస్తుంది; ఆ దానం వివరాలు మాత్రం చెరిగిపోయాయి, దాన్ని జ్ఞానేశ్వర పండితుని అధీనంలో ఉంచారు.

ఈ తేదీ ఆరవ విక్రమాదిత్యుని పాలన చివరి సంవత్సరాల్లోకి వస్తుంది. అప్పుడు పశ్చిమ చాళుక్యులు తూర్పు వైపు వేంగి దిశగా, అంటే ఈనాటి ఏలూరు జిల్లా పెదవేగి దగ్గరి ప్రాంతం వైపు, ఒత్తిడి పెంచుతున్నారు. ఆ విస్తృత దండయాత్రలో భాగంగానే ఈ సేనాధిపతి మన దక్కన్ ప్రాంతం మీదుగా కదిలాడా? అలా ఊహించడం ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది, కానీ శాసనం అది చెప్పదు.

ఆ లంకె లేకపోయినా, ఈ వివరణ మనకు గొప్ప విషయమే ఇస్తుంది: 1121 నాటి ఒక శాసనం వెలిమెలలో దొరికింది. ఈ ఊరు చరిత్రలోకి ప్రవేశించిన ఆధారాల్లో ఇప్పటివరకు నాకు దొరికిన అత్యంత పాతది అదే.

ఆ తర్వాత, 1319లో, ఎవరో బావులు కట్టించారు

రెండో శాసనం కాకతీయ వంశపు ప్రతాపరుద్రుని పాలనకు చెందినది. దాని తేదీ శక 1241, కలియుగాబ్దం 4420, అంటే 1319 నవంబర్ 28.

దాని విషయం అద్భుతంగా సాధారణమైనది. గంగిశెట్టి అనే వ్యక్తి ఊరిలో బావులు కట్టించాడు.

చరిత్ర పుస్తకాల్లో రాజులు వస్తారు, పోతారు. వంశాలు యుద్ధాలు చేస్తాయి. రాజధానులు మారతాయి. కానీ బావి తవ్వాల్సింది మాత్రం ఎవరో ఒకరే.

అందులో నాకు నచ్చే అంశం ఒకటుంది. ఏడు వందల ఏళ్ల క్రితం, ప్రతాపరుద్రుడు కాకతీయ రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్న కాలంలో, ఇక్కడ ఎవరో ఒకరు నీటి గురించి ఆలోచిస్తున్నారు. ఈ ప్రాంతంలో కొన్ని విషయాలు మాత్రం ఏమాత్రం మారలేదని స్పష్టం.

అయితే ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన తేడా ఉంది. శాసనాలు దొరికిన చోటును పురావస్తు నివేదిక ఎల్మెల్ అని పిలుస్తుంది. కానీ 1121 నాటి శాసనం ఆ ఊరిని ఎల్మెల్ అనో మరో పేరుతోనో పిలిచిందా అన్నది ప్రచురితమైన సారాంశం చెప్పదు. 1319 నాటి సారాంశం కూడా “ఊరిలో” బావులు కట్టించారని మాత్రమే అంటుంది, శాసనంలోని ఊరి పేరును ఇవ్వదు.

కాబట్టి 1121, 1319 నాటి శాసనాలు ఇక్కడ దొరికాయని ఆధారాలు చెబుతున్నాయి. ఇక్కడ నివసించిన మనుషులు ఈ చోటును ఏమని పిలిచేవారో అవి ఇంకా చెప్పడం లేదు.

అప్పుడు ఒక యువ సర్వేయర్ కథలోకి వస్తాడు

పంతొమ్మిదో శతాబ్దం ఆరంభానికి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ సర్వేయర్లు నిజాం రాజ్యాన్ని క్రమపద్ధతిలో మ్యాప్ చేస్తున్నారు. వారిలో ఒకడు హెన్రీ మోర్లాండ్.

మోర్లాండ్ 1803లో పుట్టాడు; డెప్ట్‌ఫర్డ్‌కు చెందిన బొగ్గు వ్యాపారి జేమ్స్ మోర్లాండ్ కొడుకు. చాలా చిన్న వయసులోనే, 1821లో, మద్రాస్ పదాతిదళంలో ఎన్‌సైన్‌గా చేరాడు. 1828లో సహాయకుడిగా హైదరాబాద్ సర్వేలో చేరాడు.

అతను రాకముందు హైదరాబాద్ సర్వేకు సులభమైన కాలం ఏమీ గడవలేదు. 1819లో ఒక సహాయకుడు మరణించాడు. సర్వేకు నాయకత్వం వహించిన జేమ్స్ గార్లింగ్ 1820లో హైదరాబాద్‌లో మరణించాడు. ట్రావెన్‌కోర్ నుంచి వచ్చిన పీటర్ కానర్ నెల తిరగకముందే మరణించాడు. బాధ్యత తీసుకున్న రాబర్ట్ యంగ్ 1823లో మరణించాడు. ఆ తర్వాత వెబ్ అనారోగ్య సెలవు మీద వెళ్లాడు.

ఇది మొదటి కలరా మహమ్మారి కాలం కూడా; 1818 నాటికే అది హైదరాబాద్‌కు చేరింది. గార్లింగ్ మరణానికి కారణం కలరా అని గుర్తించారు. మిగతా సర్వే అధికారుల మరణాలకు ఆ మహమ్మారే కారణమని చెప్పడానికి నాకు ఆధారాలు దొరకలేదు, కాబట్టి అన్నిటినీ దానికే ఆపాదించడం సరికాదు.

అయినా ఈ మ్యాపులను నేను ఊహించుకునే తీరు మాత్రం దీనివల్ల మారుతుంది. ఈ రోజు నేను ఒక పాత చిత్రాన్ని ల్యాప్‌టాప్‌లో జూమ్ చేసి చూడగలను. దాని వెనుక ఉన్న సమాచారాన్ని సేకరించిన మనుషులు మాత్రం గుర్రాల మీద, కాలినడకన దక్కన్ అంతటా తిరిగారు: ఎండ, వర్షం, వ్యాధి, ఇంకా వాళ్ల పరిపాలనే అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్న భూభాగం, అన్నిటి మధ్య.

1829 జూలైలో జేమ్స్ వెబ్ అనారోగ్య సెలవు మీద వెళ్లాడు. 1829 ఆగస్టు 1న మోర్లాండ్ హైదరాబాద్ సర్వే బాధ్యతలు తీసుకున్నాడు. అప్పటికి అతని వయసు దాదాపు ఇరవై అయిదేళ్లు.

అదే ఏడాది అక్టోబర్ నాటికి అతని బృందాలు మెదక్ ప్రాంతంలో పని చేస్తున్నాయి; మెదక్ సర్వే 1829, 1830 సంవత్సరాలకు చెందినది. వాళ్లు దూరాలు, కోణాలు కొలిచారు, రోడ్లు, వాగులు గీశారు, చెరువులు, కొండలు గుర్తుపెట్టారు, ఊర్ల పేర్లను విన్నట్టుగా రాసుకున్నారు.

ఆ ఊర్లలో ఒకటి మనదే అయి ఉంటుంది.

యెల్లముల్ల

మిగిలిన Indian Atlas మ్యాప్ ఆ తర్వాత ప్రచురితమైంది. షీట్ 75 1842లో వెలువడింది; దాని ప్రచురణ తేదీని బ్రిటిష్ లైబ్రరీ కేటలాగ్ 1842 జూన్ 1 అని చెబుతుంది.

హైదరాబాద్‌కు పశ్చిమాన ఉన్న పల్లె ప్రాంతంలోకి జూమ్ చేస్తే తెలిసిన చోట్లు కనిపించడం మొదలవుతుంది. Puttuncherroo అంటే పటాన్‌చెరు. Tellapoor అంటే తెల్లాపూర్. Kolloor అంటే కొల్లూరు. వాటి మధ్యలో, ఈ రోజు వెలిమెల ఉన్న చోట, ఆ షీట్‌లో Yellamulla అని ఉంది.

ఇప్పటి ఊరు అక్కడే ఉంది, కాకపోతే వేరే పేరుతో.

యెల్లముల్ల అనే పేరును 1829, 1830 ప్రాంతంలో జరిగిన హైదరాబాద్ సర్వేలో నమోదు చేసి ఉంటారు; ఆ పేరుతో నాకు దొరికిన అత్యంత పాత తేదీగల మ్యాప్ 1842లో ప్రచురితమైంది. అంటే వెలిమెలకు సంబంధించి నా దగ్గరున్న అత్యంత పాత మ్యాప్ ఆధారం ఇదే. ఇప్పటివరకు.

ఆ తర్వాత పేరు కదలడం మొదలవుతుంది

యెల్లముల్ల ఒకసారి కనిపించాక, ఆ తర్వాతి మ్యాపులు ఒక్కసారిగా అర్థవంతంగా మారాయి.

1916-17 నాటి సర్వే ఆఫ్ ఇండియా మ్యాప్‌లో ఊరు Elimala అని కనిపిస్తుంది. మరికొన్ని రికార్డుల్లో Elmela, Elmel, Velmula అని ఉంది. ఇవన్నీ నోటి మాటలో ఉన్న ఒకే పాత ఊరి పేరును రాతలో పట్టుకోవడానికి చేసిన వేర్వేరు ప్రయత్నాలు.

కానీ ఈ పేరు నడిచిన భాషా మార్గం ఏమిటన్నది నాకు ఇంకా తెలియదు. ఈ పేరు ఎలా వచ్చింది, ఎలా మారింది?

ఈ మొత్తం ప్రయత్నంలో బహుశా అదే అత్యంత ఆసక్తికరమైన భాగం. ఒక పాత మ్యాప్ ఒక ప్రశ్నకు సమాధానం ఇచ్చి, కొత్తగా అయిదు ప్రశ్నలు పుట్టిస్తుంది.

1961లో వెలిమెల

తర్వాతి రికార్డు మ్యాపులు ఇవ్వలేని దాన్ని ఇస్తుంది. మనుషులను.

1961 భారత జనాభా లెక్కలు, మెదక్ జిల్లా జాతరలు, పండుగల సంపుటిలో ఎల్మెలకు సంబంధించి అసాధారణంగా వివరమైన వివరణ ఉంది. జనాభా: 1,543. ప్రధాన వృత్తులు వ్యవసాయం, వ్యవసాయ కూలి.

అనంత పద్మనాభస్వామి, ఈదమ్మ, దుర్గమ్మ, హనుమాన్, పోచమ్మ, బీరప్ప, మల్లికార్జున, రామేశ్వరస్వామి గుళ్ల గురించి జనాభా లెక్కలు రాశాయి.

అనంత పద్మనాభస్వామి గుడితో పాటు ఒక కథ కూడా వస్తుంది. ఊరి పట్వారీ శ్రీ నాగయ్య జనాభా లెక్కల అధికారికి ఇచ్చిన సమాచారం ప్రకారం, దాదాపు 150 ఏళ్ల క్రితం వెంకటరెడ్డి అనే వ్యక్తి, వికారాబాద్ దగ్గరి అనంతగిరి అనంతస్వామి భక్తుడు, ఎల్మెలలో అనంతస్వామి విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. అప్పటి నుంచి ఏటా ఉత్సవం జరుగుతూ వచ్చిందని జనాభా లెక్కలు చెబుతాయి. అది ఈ రోజుకీ జరుగుతోందని ఇటీవలి ఒక వీడియో చూపిస్తుంది.

1961లో నమోదైన “150 ఏళ్ల క్రితం” అంటే ఆ సంప్రదాయం దాదాపు 1800ల ఆరంభానికి వెళుతుంది. ఇది ఆసక్తికరం, ఎందుకంటే మోర్లాండ్ సర్వేయర్లు తమ పరికరాలతో ఇక్కడికి వచ్చి మ్యాపుల్లో యెల్లముల్ల అని రాస్తున్న కాలం సరిగ్గా అదే.

ఒక ఆధారం ప్రభుత్వ సర్వేయర్ల నుంచి వచ్చింది. మరొకటి ఊరి జ్ఞాపకం నుంచి వచ్చింది. రెండూ పంతొమ్మిదో శతాబ్దం ఆరంభంలోని ఒకే భూదృశ్యం వైపు చూపిస్తున్నాయి.

కల్యాణం, రథోత్సవం, చక్రతీర్థంతో నాలుగు రోజులు జరిగే అనంత పద్మనాభస్వామి ఉత్సవం గురించి కూడా జనాభా లెక్కలు రాశాయి; ఆ గుడితో ముడిపడిన జాతర కూడా అప్పటికే దాదాపు 150 ఏళ్లుగా జరుగుతోందని చెబుతాయి. ఎల్మెల నుంచి, చుట్టుపక్కల ఊర్ల నుంచి దాదాపు 500 మంది హాజరయ్యేవారు.

అప్పుడు 1842 మ్యాప్‌లోని ఆ చిన్న చుక్కను ఊహించుకోవడం సులభమవుతుంది. కేవలం యెల్లముల్ల కాదు. ఒక ఊరు. పొలాలు. బావులు. ఒక గుడి. ఏటా ఒక జాతర. దగ్గరి ఊర్ల నుంచి వచ్చే జనం.

ఆనవాళ్లు వదిలి వెళ్లిన మనుషులు

ఈ కథలో నాకు అన్నిటికంటే నచ్చేది ఇది రాజుల కథ కాకపోవడం. చిన్న చిన్న ఆనవాళ్లు వదిలి వెళ్లిన మనుషుల కథ ఇది.

1121లో ఒక సేనాధిపతి రికార్డులోకి వస్తాడు. 1319లో గంగిశెట్టి బావులు కట్టిస్తాడు. 1800ల ఆరంభంలో, జనాభా లెక్కలు నమోదు చేసిన ఊరి జ్ఞాపకం ప్రకారం, వెంకటరెడ్డి అనంత పద్మనాభస్వామిని ప్రతిష్ఠిస్తాడు. 1829 ప్రాంతంలో, సర్వే వృత్తిని అప్పుడే మొదలుపెట్టిన యువ సైనికాధికారి హెన్రీ మోర్లాండ్ ఒక్కసారిగా మెదక్‌ను మ్యాప్ చేసే బాధ్యత అందుకుంటాడు. 1961లో పట్వారీ నాగయ్య ఊరికి గుర్తున్న సంగతులను జనాభా లెక్కల అధికారికి చెబుతాడు.

ఇప్పుడు, మోర్లాండ్ సర్వే బృందం ఇక్కడి నుంచి వెళ్లిన రెండు శతాబ్దాల తర్వాత, నేను అవే పేర్లను తెర మీద చూస్తూ వాటిని కలపడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాను.

చరిత్రలో నాకు అత్యంత ఇష్టమైన భాగం బహుశా అదే. ఏం జరిగిందన్నది మాత్రమే కాదు, అక్కడ ఎవరు ఉన్నారన్నది.

చరిత్ర మీద నివసించడంలోని విచిత్రం

ఈ రోజు వెలిమెల హైదరాబాద్ పశ్చిమ వృద్ధి కారిడార్‌లో భాగం. రోడ్లు వెడల్పవుతున్నాయి. పొలాలు మాయమవుతున్నాయి. అపార్ట్‌మెంట్ టవర్లు లేస్తున్నాయి. బతికున్న జ్ఞాపకంలోనే వేరు వేరు ఊర్లుగా ఉన్న చోట్లు నెమ్మదిగా ఒక పెద్ద నగరపు కాలనీలుగా మారుతున్నాయి.

ఆ కోణం నుంచి చూస్తే వెలిమెల కొత్తదిగా కనిపించవచ్చు.

కానీ రికార్డులు చెప్పేది పూర్తిగా వేరే కథ. 1121 నాటి ఒక శాసనం ఇక్కడ దొరికింది. 1319లో ఇక్కడ ఎవరో బావులు కట్టిస్తున్నారు. 1829, 1830 ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ సర్వేయర్లు ఈ ప్రాంతం మీదుగా వెళ్లారు. 1961లో ఇక్కడ 1,543 మంది నివసించారు.

ఇప్పుడు నేను ఇక్కడ ఉంటున్నాను. ఆ వరుసలో చారిత్రకంగా అత్యల్ప ప్రాముఖ్యత ఉన్న సంఘటన అదే, ఒప్పుకుంటాను. కానీ నేను వెతకడం మొదలుపెట్టడానికి కారణం అదే.

ఇంకా సమాధానం కావాలనుకుంటున్న ప్రశ్న ఒకటుంది

1121లో ఈ ఊరిని నిజానికి ఏమని పిలిచేవారు?

ఇక్కడ దొరికిన శాసనం ఇక్కడ మనుషులు ఉన్నారని చెబుతుంది. కాకతీయ శాసనం రెండు శతాబ్దాల తర్వాత కూడా మనుషులు ఇక్కడే ఉన్నారని చెబుతుంది. కానీ పంతొమ్మిదో శతాబ్దపు సర్వేలు యెల్లముల్ల అనే పేరు ఇచ్చే వరకు ఆ పేరు మౌనంలోకి జారిపోతుంది.

శాసనాలు, పాత రెవెన్యూ రికార్డులు, మరుగున పడిన మ్యాపులు, గుడి రికార్డులు, ఊరి జ్ఞాపకంలో మిగిలినవి: వీటి మధ్య ఎక్కడో ఒక సమాధానం ఉండొచ్చు.

బహుశా వెలిమెల అనే పేరే చాలా పాతదేమో. లేదా అది మరో పేరు స్థానంలో వచ్చిందేమో. నాకు ఇంకా తెలియదు.

అందుకే దీన్ని వెలిమెల పూర్తి చరిత్రగా నేను భావించను. నేను ఇల్లు అని పిలుచుకునే చోటు గురించి ఇప్పటివరకు నేను వెతికి తెలుసుకున్నదంతా, అంతే.

1319లో ఇక్కడ ఎవరో బావులు కట్టించారని తెలిసిన తర్వాత మాత్రం, ఈ ఊరిని ఇక మునుపటిలా చూడటం కష్టమే.

ఆధారాలు

• భారత పురావస్తు శాఖ, Indian Archaeology 1986-87: A Review, పేజీ 103: ఎల్మెల్‌లోని 1121 నాటి పశ్చిమ చాళుక్య శాసనం, 1319 నాటి కాకతీయ శాసనం. PDF
• Epigraphia Telanganica, Vol. I, తెలంగాణ ప్రభుత్వం: పశ్చిమ చాళుక్య సందర్భం. PDF
• R. H. Phillimore, Historical Records of the Survey of India, Vol. III: హెన్రీ మోర్లాండ్ ఉద్యోగ వివరాలు, హైదరాబాద్ సర్వే, అంతకుముందు సర్వే అధికారుల మరణాలు, 1829, 1830 నాటి మెదక్ సర్వే కాలక్రమం. PDF
• Indian Atlas, షీట్ 75 (హైదరాబాద్), 1842 జూన్ 1న ప్రచురితం; ఊరిని Yellamulla అని చూపిస్తుంది. బ్రిటిష్ లైబ్రరీ కేటలాగ్
• Census of India 1961, Fairs and Festivals: Medak, ఎల్మెల వివరణ: జనాభా, గుళ్లు, వెంకటరెడ్డి సంప్రదాయం, ఉత్సవ వివరాలు. PDF
• ఆరవ విక్రమాదిత్యుని చివరి పాలనా కాలం, వేంగి వైపు పశ్చిమ చాళుక్యుల దండయాత్రల గురించిన చారిత్రక నేపథ్యాన్ని ప్రచురితమైన చారిత్రక, శాసన ఆధారాలతో సరిచూశాను. ఎల్మెల్‌లోని సేనాధిపతికి, ఆ దండయాత్రలకు మధ్య సంబంధం ఒక అవకాశం మాత్రమే, నిర్ధారితమైన వాస్తవం కాదు.
• మొదటి కలరా మహమ్మారి రికార్డుల ప్రకారం 1818 నాటికే కలరా హైదరాబాద్‌కు చేరింది. గార్లింగ్ మరణానికి కారణం కలరా అని గుర్తించారు. పైన పేర్కొన్న మిగతా సర్వే అధికారుల మరణ కారణాలు ఇక్కడ నిర్ధారించలేదు.